EĞİTİM POLİTİKASI  ·  ELEŞTİREL ANALİZ  ·  LGS

“Bu Soruların Birçoğunu Ben de Yapamıyorum” — Bir Ekonomistin Tespiti, Eksik Bir Reçete

Eski hazine müsteşarı haklı: bu çocuklar sınavı kazanıyor ama yaşamda azı başarılı oluyor. Ama “Uzak Doğu’ya bakalım” reçetesi, problemin yarısını çözer; çünkü Uzak Doğu da kendi sisteminden kaçıyor.

Türkiye’nin tanınmış bir ekonomisti, eski hazine müsteşarı, torununun LGS hazırlığını izlerken samimi bir itirafta bulundu: “Soru-cevap kitaplarına bakıyorum, soruların birçoğunu ben de yapamıyorum.” Tespit alçakgönüllüydü ama altında ciddi bir soru vardı: bu çocuklar sınavı kazanıyor, peki yaşamda neden azı başarılı oluyor? Sebebi “ezber sistemi”ne bağladı; çözümü ise “Uzak Doğu modelini incelemek”te buldu. Tespit dürüst ve büyük ölçüde doğru. Ama reçete, sorunu yanlış ülkenin kapısına bırakıyor.

Önce hak teslim edelim: tespit büyük ölçüde doğru

Yeni nesil LGS soruları, gerçekten de bilgiyi anlamadan kullanmayı talep ediyor. Bir 13 yaşındaki çocuk, kendisinden 4-5 kat yaşlı yetişkinlerin çözmekte zorlandığı sayısal soruları rutin bir refleksle çözüyor. Bu olağanüstü görünür — ama performans, anlam değildir. Ekonomistin sezgisi, eğitim biliminde yüzeysel öğrenme – derin öğrenme ayrımına denk gelir (Marton & Säljö, 1976). Yüzeysel öğrenmede çocuk yöntemi ezberler; derin öğrenmede neden o yöntemi kullandığını anlar. LGS yüzeyseli puanlamaya, derinliği fark etmemeye programlıdır. Bu yüzden “niye böyle çözdün?” sorusuna çoğu sınav kazananı net cevap veremez. Eleştiri haklıdır.

Ama Uzak Doğu reçetesi: tam tersi bir gerçek

Burada büyük bir paradoks var. Uzak Doğu eğitim sistemleri — Çin, Kore, Japonya — uluslararası testlerde (PISA, TIMSS) zirvededir; ama kendi modellerinden çıkmaya çalışan sistemlerdir. “Sınav cehennemi” diye adlandırılan ezbere ve yüksek riskli sınavlara dayanan bir kültüre sahiptirler ve son 15 yılda buna karşı reform başlattılar: Japonya 2019’da ezberi azaltan yeni üniversite sınavını tasarladı, Güney Kore 2016’da “sınavsız dönem”i ülke geneline yaydı, Singapur’un “Teach Less, Learn More” programı içeriği azaltıp düşünmeyi artırma temellidir. Yani “Uzak Doğu’yu inceleyelim” cümlesi, Uzak Doğu’nun kaçtığı şeye koşmak anlamına gelebilir.

Peki sahiden örnek alınacaksa: Singapur’un yaptığı ne?

OECD’nin 2022 PISA Yaratıcı Düşünme testinde Singapur 60 üzerinden 41 puanla dünya birincisi oldu — üstelik geleneksel matematik ve okuma puanlarını da koruyarak. Sebep: müfredatta problem temelli öğrenme, disiplinler arası proje çalışmaları, ve “teach less, learn more” felsefesi. Singapur, Türkiye’nin yaptığının tersini yaptı: müfredatı ağırlaştırmak yerine hafifletti, sınavı artırmak yerine azalttı, ezberi puanlamak yerine yaratıcılığı puanladı. Türkiye’nin LGS reformu ise ters yöne — daha katmanlı, daha uzun, daha eleyici — gidiyor.

Sorun ezber değil; ezberi zorunlu kılan eleme baskısı

Asıl mesele eğitim yöntemi değil, eğitim ekonomisidir. Bir milyon adayın 100 bin Anadolu Lisesi kontenjanı için yarıştığı bir yapıda, hiçbir öğretmen “durup düşünme” lüksünü tanıyamaz. Bir ay düşünmeye ayrılan saat, ailelere göre kaybedilen bir “net”, sıralamada düşülen bin basamaktır. Ezber, bir tercih değildir; kontenjan baskısının ürettiği rasyonel bir savunmadır. Singapur’un yaratıcılık birinciliği, Singapurlu çocuklar daha zeki olduğu için değil; sistemleri çocukların hepsine “zaten iyi bir liseye gidersin” diyebildiği içindir.

Bu bilgi LGS adayı bir aileye ne söyler?

›    Eleştiri haklı, ama oyunu boykot etmek aday için seçenek değildir. Sistem tartışılır; ama çocuk haziranda salondadır. Sistem eleştirisi, çocuğun bireysel hazırlığının yerini tutmaz.

›    Evde derinliği koruyun. Çocuk denklemi çözdüğünde, “bu nerede işe yarar?” sorusu evdeki velinin alanıdır. Sistem bunu sormuyor; ama aile sorabilir. Bu küçük cümle, yıllar içinde ezberin yanına anlamı koyar.

›    “Sınav puanı = çocuğun değeri” denklemini reddedin. Ekonomistin son cümlesi en önemli olanı: bu çocuklar sınavı kazanıyor, yaşamda azı başarılı oluyor. Yani sınav puanı, hayat puanı değildir. Bu cümleyi evde sahiplenmek, sistemden bağımsız bir değer korumadır.

Ekonomistin yarısı doğrudur: ezber gerçek bir sorundur. Ama sebebi “Uzak Doğu’dan ders almamamız” değil; bir milyon çocuğa yetecek kaliteli liseyi inşa etmemiş olmamızdır. Çocuğunuzun hayatta başarılı olması için sistemin değişmesini bekleyemezsiniz; ama evde, küçük bir soruyla — “bu ne işe yarar?” — sistemin atladığı katmanı geri getirebilirsiniz. LGS bir filtredir; eğitim değildir. İkisini karıştırmamak ailelerin elindeki en güçlü zihinsel araçtır.

SOSYAL PSİKOLOJİ  ·  KIYASLAMA  ·  LGS

“El Oğlu Yapıyor Sen Niye Yapmıyorsun?” Cümlesi LGS Adayına Ne Yapıyor?

Kardeşle, sınıf arkadaşıyla, komşu çocuğuyla kıyaslama Türk evinin oksijen kadar tanıdık alışkanlığı. Niyet motive etmek, sonuç tam tersi: 5.215 ergenle yapılan 2025 çalışması, kıyaslamanın çocuğun öz saygısını ve sınav performansını düşürdüğünü ölçtü.

“Ablan da bu yaşında bu kadar çalışıyordu.” “Mahallenin Ali’si Galatasaray hedefliyor.” “Sınıfın Ayşe’si gibi olsana.” Türk evinde bu cümleler iyi niyetle söylenir — motive etmek, çekidüzen verdirmek için. Niyet samimidir. Ama bilim niyetten değil etkiden bahsediyor; ve etki, neredeyse her zaman tam tersi yönde işliyor.

Sosyal karşılaştırma teorisi: Festinger’dan günümüze

Leon Festinger 1954’te bir prensip ortaya koydu: insanlar kendilerini değerlendirmek için başkalarıyla karşılaştırırlar — otomatik bir süreçtir. İki yönü vardır: yukarı yönlü (kendinden iyiyle), aşağı yönlü (kendinden zayıfla). Yukarı yönlü karşılaştırma teoride motive edici olmalıdır; ama 70 yıllık literatür gösteriyor ki ergende neredeyse her zaman tam tersi etki yaratıyor: kaygı, öz-yeterlik düşüşü, akademik performans azalması. Sebebi şu: ergen, kendisinden iyi olan birine bakınca “ben de yapabilirim” demez; “demek ki ben yetersizim” der. Çünkü 14 yaşındaki beyin, mesafeyi “kapatılabilir bir hedef” olarak değil, “kanıtlanmış eksiklik” olarak okur.

Kardeş kıyaslaması: en yakın olduğu için en derin yarayı bırakır

Kardeş, çocuk için en derin karşılaştırma figürüdür: aynı çatı, aynı anne baba, aynı genler — yani “bahanesi olmayan” bir referans. 2021’de yayımlanan boylamsal bir çalışma, çocuklukta yüksek düzeyde kardeş kıyaslamasına maruz kalan genç yetişkinlerin düşük yetkinlik hissi, düşük öz saygı, düşük yaşam doyumu yaşadığını ve sorunları içe attığını gösterdi. Akademik etki de ölçüldü: kıyaslanan kardeş, kıyaslanmayandan daha düşük not ortalamasına sahip oluyor. Sebep yetenek değil, psikolojik karar: çocuk içten içe der ki “ben o değilim, asla olamam, denemenin anlamı yok”. Bu cümle sınava kadar bilinçaltında işler. LGS adayı ablası/abisi “başarılı” diye anılan bir kardeşse, her ders saati yarışılmaz bir hayaletle oturulur.

“El oğlu” sendromu: 5.215 öğrenciyle ölçülmüş gerçek

Çinli psikolog Liu’nun çalışması (2018) bu olguya akademik isim verdi: Other People’s Children — yani Türkçedeki “el oğlu”, “komşunun çocuğu”, “sınıfın birincisi” fenomeni. 21 maddelik bir anketle ölçtü. Sonuçları çarpıcıydı: velinin başkalarının çocuklarıyla yaptığı her kıyaslama, ergenin yukarı yönlü sosyal karşılaştırma eğilimini artırıyor; bu da öz saygıyı düşürüyor. 2025’te 5.215 öğrenciyle yapılan büyük ölçekli çalışma (Liu ve ark., Frontiers in Psychology) mekanizmayı doğruladı: velinin sosyal karşılaştırması → ergenin yukarı karşılaştırması → düşen öz saygı → artan sınav kaygısı → düşen performans. “Motive etmek” diye söylenen cümle, bilimsel olarak performansı düşürüyor. İyi niyet, kötü sonuç.

Veliye pratik kurallar

›    Çocuğu sadece kendisiyle kıyasla. Tek meşru kıyaslama: “Geçen ay 30 net çıkarıyordun, bu ay 38. Sen kendinle yarışıyorsun.” Bu içsel kıyaslama (intra-personal) öz-yeterliği artırır; başkalarıyla kıyaslama (inter-personal) düşürür.

›    Kardeş kıyaslamasını kesinlikle bırakın. “Ablan/abin” cümlesi en zehirlisidir. İki kardeş arasında “büyük olan referans” mantığı yıkılmalı. Her çocuk kendi yolunu yürür, kıyaslama o yolun ışığını söndürür.

›    “Komşunun çocuğu” cümlelerini sansürleyin. WhatsApp anne grupları, mahalle sohbetleri, akraba ziyaretlerinde duyulan başarı haberlerini eve taşımayın. Veli bu bilgileri çocuktan koruyacak filtre olmalı; aktarıcı değil.

›    Sosyal medyaya geçici set çekin. LGS yaklaşırken sınıf grupları, akran hesapları, “şu kadar deneme bitirdim” hikâyeleri çocuğa yukarı karşılaştırma seli yaşatıyor. Sınava 1 ay kala bu akışı azaltmak koruyucu bir adımdır.

›    Çocuğun kıyasladığını duyunca dinleyin; kendi kıyaslamanızı durdurun. “Ali bütün denemelerinde 85 net çıkarıyor” cümlesini “sen iyisin” diye kapatmak işe yaramaz; “Ali’ye değil, kendine bakalım — geçen aydan bu aya neyi geliştirdin?” diye içsel referansa çevirin. Aynı zamanda kendi velilik kıyaslamanızı da durdurun: çocuk velinin başka velilerle yarışına tanık olur. “Ahmet annesi şuna gönderiyormuş” konuşmaları evdeki kıyaslama atmosferini besler. En koruyucu hediye: kendi koşusunu koşan bir veli.

Kıyaslama, kültürümüzde sevgi göstermenin yanlış öğrenilmiş bir biçimidir. “Sana iyi olanı istiyorum” demenin “seni başkasıyla değiştirebilirim” cümlesine dönüşmesidir. Bilim açıkça söylüyor: yukarı karşılaştırma motive etmez, çürütür. LGS adayı çocuğunuzu en çok kazandıran cümle “şu kadar net çıkarmalısın” değil; “sen kendinle yarışıyorsun, geri kalan benim sorunum” cümlesidir. Sınav günü salona giren çocuk, içine kıyaslama hayaletleri yerine kendi sesi yerleşmiş çocuk olmalı.

ERGENLİK NÖROBİLİMİ  ·  KRİZ YÖNETİMİ  ·  LGS

13-14 Yaşındaki Bir Çocuk LGS Salonunda Krizi Yönetebilir mi?

Beyin gelişimi açısından cevap: tek başına zor. Ama doğru ön çalışmayla, evet. İşte sınava gerçekten “hazırlayan” müdahaleler.

Sınav salonunda çözemediğin bir soruyla karşılaştın, kalbin atmaya başladı, dakikalar uçtu, bir anda paragraflar bulanıklaştı… Yetişkin biri için bile zor. Peki 13-14 yaşındaki bir çocuk için? Beyin gelişimi literatürünün cevabı net: bu yaştaki çocukta duyguyu sönümleyen bölge (prefrontal korteks) henüz olgunlaşma sürecinde, duyguyu üreten bölge (amigdala) ise tüm gücüyle çalışıyor. Yani kriz çıkması doğal, çıktığında yönetememesi de.

Önce gerçeği görelim: bu yaş duygusal olarak en kırılgan yaş

Sebastian ve arkadaşlarının çalışması (2010) çok net bir veri ortaya koydu: dışlanma simülasyonu sonrası 12-14 yaş grubu ergenlerde durumluk kaygı, hem yetişkinlerden hem de daha büyük ergenlerden anlamlı şekilde yüksek çıktı. Sebep yapısal: Developmental Cognitive Neuroscience’da yayımlanan derlemenin (Ahmed ve ark., 2015) gösterdiği gibi, bilişsel yeniden değerlendirme (cognitive reappraisal) becerisi — yani bir durumu olumsuzdan nötre çevirebilme — yaşla doğrusal olarak artar; sol ventrolateral prefrontal korteksin olgunlaşmasıyla doğrudan ilişkilidir. 13-14 yaş, bu beceri için henüz erken bir nokta. Üstelik aynı yaş grubu sosyal değerlendirmeye karşı da en hassas dönemde — “sınav sonucu ne olur?” düşüncesi yetişkindeki kadar nötr işlenmez; daha çok varoluşsal hissedilir.

Sınav anı krizi neye benzer?

Tipik senaryo şudur: ilk 5-6 soru beklenenden zor gelir, “ben bunu çalışmıştım ama…” düşüncesi belirir, kalp hızlanır, eller terler. Amigdala devreye girer; tehdit modu açılır. Çalışma belleği daralır — okuduğunu anlamak güçleşir. Soruyu üçüncü kez okur, hâlâ kavrayamaz. Panik birkaç dakikada yayılır; sonraki on soru da bu enkaz altında çözülür. Sınavın geri kalanı “toparlanma” yerine “telafi” mücadelesine döner. Bu, yetenek meselesi değildir — fizyolojik bir kaçırılmış yön meselesidir. Ve doğru ön çalışmayla büyük ölçüde önlenebilir.

Bilimsel olarak işe yarayan ön çalışmalar

›    Gerçek koşullarda deneme: en önemli madde. Khng’in 122 ilkokul öğrencisi üzerinde yaptığı deneyde (2017, Contemporary Educational Psychology), zamanlı matematik testleri öncesi yapılan ön müdahaleler kaygıyı düşürüp performansı artırdı. Anahtar mesaj: salonda yaşanacak duyguyu önce evde — süre tutarak, optik form doldurarak, telefon kapalı, müziksiz — yaşamak gerekir. Bilinmeyen sahne, paniği büyütür; tanıdık sahne küçültür.

›    Kutu nefes (box breathing). 4 saniye al, 4 tut, 4 ver, 4 bekle. 4 tekrar ile parasempatik sistem devreye girer, kalp hızı düşer. 122 ilkokul öğrencisinde kontrollü test edildi: anlık kaygı azalması ve performans artışı istatistiksel olarak anlamlı bulundu (Khng, 2017). Sınav öncesi 4 hafta her gün 2 dakika pratiğiyle salonda da işler hâle gelir.

›    Bilişsel yeniden değerlendirme cümleleri. Önceden hazırlanmış 3-5 cümle: “Bir soruyu bilmemek doğal, atlayabilirim”, “Heyecanlanmam beynimin uyandığı anlamına gelir, tehlike değil”, “90 dakikam var, panik için zaman kaybetmeyeceğim.” PLOS ONE’da yayımlanan çalışmanın (Cho ve ark., 2016) gösterdiği gibi, bilişsel yeniden değerlendirme pratiği büyük etki büyüklüğüyle test kaygısını düşürüyor. Çocuk bu cümleleri salonda üretemez; önceden ezberlemiş olmalıdır.

›    “Atla ve dön” protokolü. Bir soruda 90 saniyeyi geçtiyse, daire içine al ve geç. Bu yetişkin disiplinidir; çocuk için kuralla desteklenmelidir. Önceden konuşulup 5-6 deneme sınavında uygulanmadıysa, salonda hatırlanmaz. Konuşulmuş ve denenmiş bir kuralsa, kriz anında otopilot olur.

›    “Beş duyu” geri dönüş egzersizi. Panik anı için: gördüğün 5 şey, dokunduğun 4, duyduğun 3, kokladığın 2, tat aldığın 1 — sırayla zihinden geçir. 30 saniyede tehdit modunu kapatıp dikkat moduna döner. Önceden çalışılmış bir tekniktir; sınavda “kendi kendine bulunmaz”.

›    Velinin “sonuç ne olursa olsun” cümlesi. Sınav öncesi son hafta velinin gözlerine bakarak söylediği bu cümle, çocuğun amigdalasına “tehdit yok” mesajı verir. Sosyal güvenlik hissi, bu yaş grubunda biyolojik bir tampon işlevi görür. Yapay söylenirse işe yaramaz; gerçek söylenirse en güçlü ön çalışmadır.

13-14 yaşındaki bir çocuk, krizi tek başına yönetebilecek nörolojik donanıma henüz sahip değildir. Ama doğru ön çalışmayla — gerçek koşullarda denenmiş protokollerle, ezberlenmiş cümlelerle, otomatik hâle gelmiş nefes tekniğiyle — krizi yönetebilir. Sınav günü kullanılan beceri, sınav günü öğrenilmez. Öncesinde sessizce inşa edilir.

RESMÎ REFERANS  ·  MEB KILAVUZU  ·  LGS 2026

Aynı Net Sayısı, Farklı Lise: LGS Puanı Aslında Nasıl Hesaplanıyor?

Geçen yıl 75 net Galatasaray sınırındaydı, bu yıl olmayabilir. Çünkü LGS puanı netinize değil, ülkedeki herkesin netine göre belirleniyor. Ve sınav 90 dakika da değil; iki oturum, bir mola, dört saatlik bir performans günü. MEB kılavuzundan damıtılmış tek sayfa.

1. Sınav günü: 90 dakika değil, iki oturum + mola

Yani çocuk tek seferde 90 dakika sınav vermiyor; iki ayrı zihinsel maraton koşuyor. İkisinin arası en kritik anlardan biri: doğru beslenmek, sözeli kafadan atmak, sayısala temiz girmek. Mola, kayıp zaman değil; ikinci yarının yakıtı.

2. Puan: net sayısı değil, “ağırlıklı standart puan”

Doğru sayısı önemli ama tek başına yetmez. MEB üç katmanlı bir formül kullanır:

Bunun pratik anlamı: Türkçe / Matematik / Fen, sınavın gerçek belirleyicisidir. Bu üç dersten 1 net, diğer üç dersten 4 nete bedel. Strateji gereği üst-orta öğrenci enerjisini buraya yatırmalı.

3. Takvim: dört kritik tarih

4. Çoğu velinin bilmediği kritik detaylar

• Başvuru isteğe bağlı — Sınava girmemek yerleştirmeyi engellemez (adrese dayalı sistem işler).

• 09:00’da binada olunmalı — Kapı 09:30’da kapanır; ilk 15 dakika sonra gelen alınmaz. İlk 30 ve son 15 dakikada salondan çıkış da yasak.

• Kitapçık türü işaretlemek şart — A/B/C/D yuvarlağı boş kalırsa optik okuyucu sınavı sıfır okur. En sık net hatasıdır.

• Cevap değiştirmek = silgiyle tamamen silmek — İptal işareti yetmez. İki işaret kalırsa optik okuyucu yanlış sayar.

• Beslenme paketi otomatik gelmez — Veli başvuruda kutuyu işaretlemediyse molada öğrenciye verilmez. Alerjisi varsa kontrol şart.

• Soru kitapçığı eve götürülebilir — Sınavdan 1 gün sonra okul müdürlüğünden talep edilebilir. Hata analizi için altın değerinde.

LGS bir “90 dakikalık sınav” değil, üç saatlik bir performans günüdür: iki oturum, bir mola, dört saat boyunca sürdürülmesi gereken dikkat. Velinin elindeki en güçlü araç bilgi: sınavın gerçek yapısını bilen aile, çocuğunun deneyimini stratejik olarak yönetebilir; bilmeyen aile, ona kulaktan dolma şehir efsaneleriyle hazırlanır. Bu sayfa, kaynak metnin kendisidir.